“We hebben het opgevat als een landschappelijke opgave”

29 januari 2013, 17:47

Op de Noorderbegraafplaats in Amsterdam is een nieuw ensemble van uitvaartpaviljoens geopend. Op een open dag afgelopen zondag sprak Architectenweb met architect Gianni Cito van Moke Architecten, die het ontwerp van de paviljoens samen met architect Herman Zeinstra van Dok Architecten maakte.

Een reliek uit een andere tijd, dat is de Noorderbegraafplaats in Amsterdam-Noord. De begraafplaats is in 1931 aan de Buikslotermeerdijk in het vrije veld opgericht, maar is in de loop van de tijd omringd door infrastructuur en bebouwing. Ontworpen vóór de naoorlogse stadsuitbreidingen van Amsterdam doet de kleinschalige begraafplaats meer denken aan de dorpen in Noord-Holland dan aan het grootstedelijke van de stad.

Met de nu door Gianni Cito en Herman Zeinstra ontworpen nieuwbouw is het wat dorpse karakter van de Noorderbegraafplaats verrassend genoeg behouden gebleven, zelfs benadrukt. Dat was ook de ambitie van de architecten. Toen zij in 2009 door de Gemeente Amsterdam gevraagd werden een ontwerp te maken, kozen zij ervoor het oorspronkelijke landschapsontwerp van de begraafplaats als basis te nemen.

Architect Gianni Cito: “Vanaf het begin hebben we het niet als een architectonische opgave gezien, maar als een landschappelijke opgave.”

Paviljoens
Een van de belangrijkste kenmerken van het oorspronkelijke landschapsontwerp was de symmetrische opzet ervan. Bijgebouwen die in de loop van de decennia waren toegevoegd en die de symmetrie ontkrachten zijn daarom gesloopt. Alleen de monumentale aula van de begraafplaats is behouden gebleven. Hier omheen hebben Cito en Zeinstra een symmetrische nieuwbouw ontworpen.

Voor de oude aula is galerij gerealiseerd. Het pad dat hiermee gemaakt wordt loopt aan weerszijden als gang door in een nieuwe vleugel. Aan weerszijden van deze gang liggen de verschillende ruimtes van het uitvaartcentrum, van afscheidruimte tot crematieruimte. Achter de oude aula is een grotere nieuwe aula gebouwd.

“De nieuwbouw hebben we opgevat als een stel paviljoentjes die onderling gekoppeld zijn”, zegt Cito. “Bezoekers bewegen steeds tussen binnen en buiten. Daarbij ervaren ze continu de omgeving: de zon, de regen, de wind, de temperatuur, de aarde, het water… In het ritueel van het afscheid nemen ontstaat zo een sterke cadans.”

Omdat in dit uitvaartcentrum niet meer dan twee diensten per dag gehouden worden, kon de organisatie van het complex ontspannen gehouden worden. “Verkeersstromen hoefden niet gescheiden te worden”, aldus Cito. “Alle stromen konden over het maaiveld lopen.”

Voortbouwen
Wat betreft de architectuur van de paviljoens hebben Cito en Zeinstra zowel voortgebouwd als gereageerd op de monumentale aula uit 1931. Met een hoogte van negen meter steekt deze net boven de andere gebouwen uit. De nieuwe aula heeft een hoogte van acht meter gekregen, de vleugels zijn aan de achterzijde zeven meter hoog – aan de voorzijde zes meter hoog.

Cito vertelt dat deze hoogte wel een gespreksonderwerp is geweest bij bezuinigingsronden, maar benadrukt het belang ervan. Juist een hoge ruimte, in combinatie met een daklicht, levert de gewenste verstilde, contemplatieve ruimte op. “Bovenin de zalen is als het ware ruimte voor engeltjes”, zegt Cito. In de verte doen de ruimtes ook wel denken aan kleine houten kerken zoals die bijvoorbeeld in Scandinavië te vinden zijn.

Om de oude aula volledig onderdeel te laten zijn van de nieuwe compositie van het uitvaartcomplex is de beukmaat van de oudbouw in de nieuwbouw overgenomen. “Een heel vreemde maat overigens”, zegt Cito. Maar doordat de beukmaat in de gevels van zowel de oudbouw als nieuwbouw tot uitdrukking komt in penanten ontstaat een werkelijk gezamenlijk verhaal. “Vanaf de entree gezien valt het ritme van de galerij bijvoorbeeld samen met het ritme van de penanten in de oude aula.” Het hele complex danst als het ware op dezelfde maat.

Bij de materialsering van het ontwerp hebben de architecten met een schuin oog naar de architectuur van Dom van der Laan gekeken, moet Cito toegeven: “Als je dat eenmaal ervaren hebt, blijft dat als beeld bij je.” Het geheel is stevig gedimensioneerd. De gevels zijn zo daarbij zo vlak mogelijk gehouden. Ter contrast met de oudbouw is voor de nieuwbouw een licht baksteen gekozen.

Daglicht
Door het hele complex heen hebben Cito en Zeinstra gespeeld met het licht. Dat begint bij de glazen overkapping van de galerij. “In de zomer biedt die een lichte schaduw, maar wanneer er water of sneeuw op ligt is de lichtinval weer heel anders”, aldus Cito.

In de vleugels zijn de middengangen voorzien van lange daklichten. In de aanpalende ruimtes spelen, naast de ramen, de bolle raamstroken in de nok en ter hoogte van de dakrand een belangrijke rol in de beleving van de ruimte. Cito: “Door de bolling van het glas is het licht dat hierdoor binnenvalt net wat diffuser.”

De transparantie van de gevel wisselt overigens door het complex heen. Deze is volledig afgestemd op de functie van de ruimte. De nieuwe aula is rondom helemaal voorzien van ramen en biedt een panoramisch uitzicht over de begraafplaats.

Samenwerking
Architect Gianni Cito heeft het ontwerp samen met architect Herman Zeinstra gemaakt. Die samenwerking ontstond op het moment dat het bureau dat Cito met architect Ludo Grooteman runde – Blue Architects geheten – opging in het bureau dat Zeinstra met architect Liesbeth van de Pol heeft – Dok Architecten. Begin 2012 zijn Cito en Grooteman alweer vertrokken en zijn zij hun eigen bureau gestart: Moke Architecten.

In het ontwerp voor de Noorderbegraafplaats zijn volgens Cito uiteindelijk elementen van hemzelf en van Zeinstra te herkennen. Voor de glazen overkapping van de galerij en de bolle glasstroken heeft Cito zich bijvoorbeeld hard gemaakt. De overgedimensioneerde houten kapconstructie van de nieuwe aula is bijvoorbeeld ingebracht door Zeinstra. “Het was een plezierige samenwerking”, zegt Cito. “We vulden elkaar goed aan.”

Trefwoorden

begraafplaats amsterdam uitvaart rheinzink uitvaartcentrum herman zeinstra dok architecten gianni cito crematorium moke architecten noorderbegraafplaats

1	Architecten zien dat opdrachtgevers door opkomst van AI meer van hen verwachten donderdag, 15 oktober
2	Omgevingsvergunning verleend voor verticale buurt MARK in Leidsche Rijn Centrum donderdag, 15 oktober
3	Diederendirrix presenteert definitief ontwerp renovatie Stadsschouwburg Nijmegen woensdag, 14 oktober
4	RAU presenteert schetsontwerp voor gemeentehuis Het Hogeland maandag, 12 oktober
5	Opgeleverde Aurora-gebouw van Piet Zanstra tijdens ADE open voor publiek maandag, 12 oktober

Gerelateerde nieuwsberichten

Moke Architecten ontwerpt nieuwe havengebouwen tegenover Muiderslot

16 december 2021

Een chalet, maar dan heel anders

23 oktober 2017

Een paviljoen voor nieuwe afscheidsrituelen

12 september 2016

Ceremoniegebouwen gaan op in de natuur

1 maart 2016

Gelderland wil regels voor natuurbegraven

9 september 2015

Kleuterschool in en rond oud gemeentehuis Bonheiden

19 februari 2015

Amsterdam-Noord beschermd stadsgezicht

4 maart 2014

Nieuwe studentenwoningen naast Kraanspoor

28 november 2013

Eerste paal voor Caland Tower in Den Haag

12 november 2012

Alle biedingen Scheringa Museum afgewezen

4 oktober 2012

Dok vraagt jonge architecten voor Clarissenhof

20 september 2012

Paviljoens Noorderbegraafplaats klaar

23 juli 2012

Gouden A.A.P. 2012 voor Scheepvaartmuseum

15 mei 2012

'Natuurlijke' brede school in Groningen

5 april 2012

Scheringa Museum staat te koop

3 april 2012

Cito en Grooteman weg bij Dok architecten

9 januari 2012

Scheepvaartmuseum terug in oude glorie

11 oktober 2011

Dok wint prijsvraag seniorenappartementen

15 oktober 2010

DOK wint prijsvraag Bonheiden

9 september 2010

Toon alles

Gerelateerde podcasts

Gesprek met Liesbeth van der Pol over vrijheid in het ontwerpen

27 mei 2022

Andere nieuwsberichten

Tentoonstelling Junk Space bij Museum MORE belicht openbare ruimte

16 oktober, 2:15

De tentoonstelling toont het werk van meer dan dertig hedendaagse kunstenaars die hun blik richten op de openbare ruimte.

Powerhouse Company en DELVA geven mobiliteitshub Buurtschap Crailo vorm van entreepaviljoen

16 oktober, 9:00

Bij de hoofdentree van Buurtschap Crailo in het Gooi komt een mobiliteitshub met ruim tweehonderd parkeerplaatsen, zo’n zestig fietsparkeerplekken, een café/restaurant en een supermarkt.

Groen licht voor renovatie van Museum Boijmans Van Beuningen

15 oktober, 4:40

Na een geslaagde onderhandeling met bouwers J.P. van Eesteren en Dura Vermeer, en installateur Koninklijke Kuijpers, kan de volgende fase van de renovatie van Museum Boijmans Van Beuningen van start.

Omgevingsvergunning verleend voor verticale buurt MARK in Leidsche Rijn Centrum

15 oktober, 3:45

Het door de Architekten Cie., KCAP en Geurst & Schulze ontworpen project draait om vier laagbouwblokken waaruit drie torens oprijzen met een hoogte van 60, 90 en 135 meter.

Minister Karremans bezweert gepauzeerde projecten later weer te hervatten

16 oktober, 5:30

Van uitstel komt volgens de minister geen afstel: "De opgave die er lag voor die projecten is niet weg. Die zal op een gegeven moment weer worden opgepakt."

Tien bedrijven moeten plaatsmaken voor F-35's op Lelystad Airport

16 oktober, 4:30

Vier boerderijen en zes andere bedrijven moeten plaatsmaken voor de uitbreiding van Lelystad Airport, die nodig is om daar F-35-gevechtsvliegtuigen te kunnen stationeren.

Gemeenten en bedrijven: nog meer geld nodig voor infrastructuur

16 oktober, 4:00

De keuzes die het kabinet maakt om de infrastructuur in Nederland weer op orde te krijgen zijn een belangrijke eerste stap, "maar extra geld blijft nodig". Dat stellen onder andere gemeenten, provincies, vervoerregio's en het bedrijfsleven.

Met 18 miljard wil kabinet vooral bestaande infrastructuur weer op orde brengen

16 oktober, 3:00

Om de basis van de infrastructuur weer op orde te krijgen, steekt het kabinet 18 miljard euro extra in onderhoud en vernieuwing van wegen, bruggen, spoor en waterwerken.

Een derde aangevraagde stroom komt van datacenters

15 oktober, 5:30

Bijna een derde van het aangevraagd vermogen op de wachtlijst voor stroomaansluitingen komt van datacenters. Dat hebben netbeheerders aan Nieuwsuur laten weten.