Met graphic novels zoekt Ellen Schindler naar dialoog met jongeren over stad

De nieuwe graphic novel STAD O5O wil Groningse jongeren een stem geven in de toekomst van hun stad.

Het project STAD 050 en de gelijknamige graphic novel zijn een initiatief van Ellen Schindler, partner van De Zwarte Hond en directeur van Stichting YOU. Door verhalen en beeldcultuur te bundelen wil Schindler met het boek de stad dichter bij jongeren brengen en hun betrokkenheid bij de toekomstige stad intensiveren. Architectenweb sprak met Ellen Schindler aan de vooravond van de boekpresentatie.

De publicatie STAD 050 volgt op het eerder verschenen METRO O1O. Eveneens een graphic novel, een initiatief van De Zwarte Hond en uitgegeven door nai010 uitgevers, die Rotterdam als onderwerp had. Hoe ontstond het idee om dit soort publicaties te maken?
Het idee van een publicatie om jongeren meer te betrekken bij de discussie over de stad begon heel dicht bij huis. In de context van Rotterdam, herkende ik als moeder van twee puberzoons het onderbelichte beeld van hoe jongeren naar de stad kijken en zich erbij betrokken voelen direct. Mijn zoons hadden de leeftijd waarop ze zonder ouders de stad echt gingen ontdekken en leerden kennen. Ik besefte me dat hun beeld en ervaring van de stad een andere was dan het mijne.

Vanuit mijn professie zag ik vooral een weeffout waarbij steeds grotere en complexe transformatieprocessen buiten het blikveld en begrip van veel bewoners plaatsvinden. De afstand tussen het besturen en maken van stad enerzijds en de bewoners anderzijds neemt als gevolg daarvan steeds verder toe. Binnen dat proces van vervreemding van de stad door bewoners neemt de betrokkenheid van jongeren ook nog eens sterk af. Dat is natuurlijk onwenselijk en ook wel verontrustend. Want de stad die zich nu vormt is voor veel jongeren hun toekomstige woonomgeving.

En dus bedacht je een graphic novel om die ontwikkeling te pareren?
Dat type boeken, waar ik al decennialang een groot fan van ben, vervult in het algemeen een belangrijke rol om jongeren aan het lezen te krijgen of houden. Het concept leent zich ook om complexere onderwerpen op een voor jongere meer aantrekkelijk wijze en in meer ‘hapklare’ items te presenteren. Zo kwam ik op het idee om de stad op een vergelijkbare manier aan jongeren te presenteren. En dat niet alleen als een eenzijdige presentatie van grafische feiten en data, maar vooral als een middel om jongeren te activeren zich weer tot de stad te verhouden.

Samen met Michelle Provoost van Crimson Historians & Urbanists begon ik met het selecteren van belangrijke momenten uit de geschiedenis. Momenten die betekenisvol zijn geweest voor de manier waarop Rotterdam zich ruimtelijk over de jaren heeft ontwikkeld en hoe de stad fysiek functioneert. Vervolgens werd auteur Abdelkader Benali gevraagd om een verhaal, een rode draad door de geschiedenis te schrijven. Dat vormde vervolgens het opstapje naar de vraag aan 19 illustratoren om verschillende episode uit dat verhaal te illustreren, waarvoor ze zelf overigens ook onderzoek deden. Met verdere bijdragen van stadsdichters, fotografen en historici ontstond een boek dat naast een meeslepende historische en stedenbouwkundige vertelling, vooral ook een oproep tot actie voor jongeren wilde zijn. Met METRO O1O wilden we deze groep echt het gevoel geven dat ze invloed kunnen hebben op straat, wijk en stad, en op belangrijke thema’s als leefbaarheid, inclusiviteit en duurzaamheid.

En dat sloeg aan?
Jazeker. Sinds het schooljaar 2022/23 hebben bijna 30.000 brugklassers op 72 Rotterdamse scholen METRO O1O intussen als geschenk van de stad ontvangen. Wat begon als een idee en publicatie, is zo uitgegroeid tot een breder onderwijsprogramma. Daartoe horen ook lesbrieven over, onder meer, burgerschap, inclusie, kansengelijkheid, mobiliteit, energietransitie en klimaatadaptatie. De laatste pagina’s van de publicatie bestaan uit denk- en doe-vragen die jongeren verder aanzetten tot discussie en reflectie.

Ook buiten het klaslokaal werd METRO O1O een platform waar workshops, tentoonstellingen en publieksevenementen plaatsvinden. Jongeren, stadmakers, docenten en beleidsmakers onderzoeken samen welke rol jonge burgers kunnen spelen in de gebouwde omgeving en de toekomst van hun stad.

Daarmee vond je dus een manier om jongeren mee te nemen in het stadmaken. Je hebt het in dat verband wel over ‘civic literacy’ gehad: jongeren de kennis, de taal en het zelfvertrouwen geven om hun stem te laten horen. Dat Rotterdamse succes smaakte naar meer?
Ja, de problematiek die we in Rotterdam aantroffen geldt natuurlijk voor veel meer steden.
Jongeren van 12 tot 18 jaar ontbreken nog grotendeels in stedelijke planprocessen. Dat is een hardnekkige blinde vlek in het vak: het perspectief van jongeren komt zelden aan bod als het gaat over de toekomst van hun eigen stad.

Door een stad, via het concept van een graphic novel te bekijken en met als doel jongeren te motiveren verandert overigens ook je eigen blik op de stad. Een goed voorbeeld daarvan zijn de foto’s die in de stad gemaakt werden op basis van suggesties van jongeren. Ze tonen een heel ander beeld en openbare plekken die je niet kent. Zij zijn van een alledaagse esthetische schoonheid waar we dagelijks heel hard aan voorbijfietsen. Het wekken van betrokkenheid van jongeren voor de stad heeft dus ook impact op je eigen kijk en tunnelvisie als ontwerper.
Op een wat abstracter niveau gaan deze projecten over het nadenken en vinden van tools om het gesprek over de stad te kunnen voeren.

Met de beide graphic novels heb ik me enerzijds gefocust op jongeren. Maar anderzijds betreft het natuurlijk ook de relatie en communicatie over de stad tussen ontwerpers, ambtenaren, politici, woningcorporaties en ontwikkelaars; de professionele stadmakers. Het gaat om het verhelderen en toegankelijk maken van de basis waar beslissingen worden genomen. Ik spreek in dat verband weleens over de dissociatie van de fysieke leefomgeving. Het verval en de verschraling van de dialoog tussen de stad en haar bewoners is zorgwekkend. Dat corrigeer je niet door bij bouwplannen het belang van betrokkenheid, co-creatie of participatie te onderstrepen. Vanwege de verruwing van de samenleving staat de democratie van de stad, wat mij betreft, op scherp. Er zijn te veel andere, dominante posities en partijen in het spel betrokken geraakt. Dat moeten we proberen tegen te gaan. Ik citeer in dat verband graag mijn collega Jeroen de Willigen: 'Als je een stad leert kennen, ga je ervan houden en waar je van houdt daar worg je voor'. Daar gaat dit boek over.

Nu is STAD 050 verschenen. Hoe verschilt het van de vorige publicatie en wat zijn je verwachtingen?
STAD O5O is onderdeel van Stichting YOU (Young Optimistic Urbanists), het platform van De Zwarte Hond dat de band tussen jongeren en de gebouwde omgeving versterkt. De stichting is opgericht om het gat tussen jongeren en de stad te dichten. De stichting wil jongeren kennis, zelfvertrouwen en kansen bieden om zich met hun leefomgeving bezig te houden. Via publicaties, onderwijs en samenwerking met scholen, culturele organisaties en gemeenten wil YOU onderzoeken hoe burgerschap en stedelijke geletterdheid een vanzelfsprekend deel van het opgroeien in de stad kunnen worden.

Ons doel is om een nieuwe generatie jonge stadmakers te laten ontstaan. Dat zijn niet per se toekomstige ontwerpers of planners, maar nieuwsgierige en betrokken burgers die begrijpen dat een stad wordt gevormd door keuzes, participatie en gezamenlijk handelen.
We richten ons op jongeren in een leeftijdsklasse waarin ze zelfstandiger worden en veel ontdekken. Hun wereld wordt groter, en daarmee ook hun stad. STAD O5O wil hen helpen die stad ook beter te begrijpen.

De nieuwe graphic novel STAD O5O richt zich op Groningen en wil nu jongeren daar een stem in de toekomst van hun stad geven. We zijn, net als in Rotterdam, begonnen met de basis waarop de toekomst gebouwd zou kunnen worden, de geschiedenis dus. De opeenstapeling van eerdere besluiten, ideeën en verhalen bepalen vaak nog altijd hoe we vandaag leven. In deze graphic novel kozen we voor twee, en later drie, hoofdrolspelers die zich door de tijd heen bewegen en zo tot stadmaker worden. Het boek bestaat uit drie delen: verhalen uit het Groningse verleden, de maatschappelijke opgaven van nu en toekomstvisies van jongeren. Geschiedenis, illustraties, fotografie en poëzie vormen samen een collectief portret van de stad in verleden, heden en toekomst.

Het verhaal van de stad is ditmaal geschreven door Auke Hulst. De research voor de stadsontwikkeling werd verzorgd door Erik Dorsman. Martin Hillenga schreef de historische teksten en adviseerde over de geschiedenis van de stad. Aan het boek werkten verder 21 lokale illustratoren, twee fotografen en vier dichters mee, samen met natuurlijk jongeren uit heel Groningen die een bijdrage leverden. Het leverde wederom een fascinerend en op veel punten onverwacht beeld van de ontwikkeling en mogelijke perspectieven van de stad op.
Net als bij de Rotterdamse uitgave eindigt het boek weer met vragen en lesbrieven voor de lezer en/of leerlingen.
De ambitie is eenvoudig en vrijwel ongewijzigd ten opzichte van het eerdere METRO O1O. Na het lezen van het boek hoop ik dat jongeren beter begrijpen welke verhalen er achter de plekken om hen heen schuilgaan. En ik hoop dat hieruit een echte aanzet ontstaat voor een veranderde omgang met en interesse voor de ontwikkeling van hun eigen stad.

En wat kunnen we vanaf nu nog meer verwachten?
Om te beginnen ontvangen bijna 3.500 Groningse brugklassers het boek vanaf januari 2027 gratis, vijf schooljaren lang. Er doen meer dan twintig scholen mee. Dit alles met het doel om jongeren het verleden van hun stad te laten ontdekken, het heden leren te begrijpen en te gaan nadenken over de toekomst. Je ziet dat er bij scholen nu al ideeën borrelen voor projectweken, vakoverstijgende activiteiten en samenwerkingen tussen scholen en culturele instellingen in de stad. En het boek is nog niet eens uitgedeeld, geweldig toch? Daarnaast gaan we in januari 2027 een samenwerking aan met de wetenschapswinkel van de RUG om een onderzoek op te zetten rondom het boek. Dat is heel spannend, om samen met jongeren in de stad, studenten, onderzoeksvragen te formuleren om zo meer te weten te komen over de resultaten van het project in Groningen op de lang termijn.

Ondertussen liggen er nog een aantal ijzers in het vuur voor vergelijkbare uitgaves over buitenlandse steden. Want ook buiten Nederland staan burgerschap, democratie en eigenaarschap in relatie tot stedelijk ontwikkeling immers onder druk. Ook daar zijn zorgen over de tanende of afwezige betrokkenheid van jongeren bij het meedenken en -praten over hun toekomstige stedelijke leefomgeving. Die zorg speelt echt niet alleen in Rotterdam en Groningen.

De publicatie STAD O5O is mogelijk gemaakt door de gemeente Groningen en het Nationaal Programma Groningen. De publicatie is te koop via de website van De Zwarte Hond en via nai010 uitgevers.