Op woensdagmiddag 3 juni 2026 organiseerde Architectenweb samen met Studio Ard Hoksbergen en Stichting Mevrouw Meijer een symposium rond het ontwerp van scholen in Xplore Agora in Amsterdam-Noord. Vier lessen.

1. Onderzoek eerst goed of bestaand schoolgebouw gerenoveerd en/of uitgebreid kan worden

Bij schoolbesturen door het hele land ziet Wilma Kempinga van Stichting Mevrouw Meijer de reflex om oudere schoolgebouwen, die op een bepaald moment versleten zijn, te willen slopen voor nieuwe schoolgebouwen. Terwijl een nieuwe school meestal duurder is, kleiner is, minder karakter heeft, en minder ruimtelijk is dan de school die ze hadden, stelde Wilma; nog los van de meestal hogere materiaalgebonden CO2-uitstoot die bij nieuwbouw komt kijken.

Het probleem is dat schoolbesturen door achterstallig onderhoud en tussentijdse verbouwingen de kwaliteit van de bestaande scholen niet meer zien. Wanneer door architectenbureaus ontwerpend onderzoek gedaan wordt naar de potentie van de bestaande scholrn, de mogelijkheden ervan dus verbeeld worden, dan kiezen schoolbesturen in de ervaring van Wilma bijna altijd wel voor renovatie, met soms een uitbreiding.

Voor De Zevensprong in Best hebben onder leiding van Mevrouw Meijer drie architectenbureaus een ontwerp gemaakt. Twee daarvan richtten zich op renovatie, één op nieuwbouw. Uiteindelijk koos het schoolbestuur voor het ontwerp van KettingHuls, dat renovatie van het bestaande gebouw combineert met een houten nieuwbouw. Door de sheddaken in de bestaande lokalen weer te openen, zijn daar mooiere lokalen ontstaan dan ze ooit met nieuwbouw hadden kunnen krijgen, benadrukte Daniëlle Huls van KettingHuls.

2. Standaardiseer scholenbouw op het juiste niveau

In de wederopbouwperiode hebben Huig Maaskant en Willem van Tijen de zogeheten halschool ontwikkeld: tweelaagse scholen waar de lokalen aan drie zijden van een centrale hal lagen, zodat de hal vanaf de vierde zijde zelf ook nog overvloedig daglicht kreeg. Maaskant wenste dat deze school door het hele land in precies dezelfde vorm gerealiseerd zou worden, vertelde Fred Feddes op het symposium. Maar in de praktijk kregen de halscholen op iedere plek toch net een ander ontwerp, omdat de locatie, school of gemeente daarom vroeg. Ook andere architecten gingen met het ontwikkelde schooltype aan de gang, waardoor er ook nog allerlei variaties op de halschool gerealiseerd zijn.

Maaskant probeerde scholenbouw op het verkeerde niveau te standaardiseren, stelde Fred, namelijk op het niveau van het gebouw. Met maar een beperkte Nederlandse bouwindustrie bleven scholen in de wederopbouwperiode traditioneel gebouwd worden, waardoor er helemaal geen noodzaak was om ze allemaal precies hetzelfde te maken.

Kijkend naar tweehonderd jaar scholenbouw, ziet Fred dat de verschillende wetten op het gebied van scholenbouw veel invloed hebben gehad, dat er daardoor ook perioden waren dat er een standaardisatie plaatsvond in de typologie van het gebouw – vanaf 1811 de dorpsschool met schoolbanken, vanaf 1878 de gangenschool – maar dat van echte standaardscholen nooit sprake is geweest. Het bouwsysteem dat in de wederopbouw waarschijnlijk het succesvolste was, was eigenlijk geen bouwsysteem maar een bouwproduct. Het MUWI-systeem, zoals het heette, bestond uit grote, holle betonstenen die droog werden gestapeld om vervolgens volgestort te worden met cement. Met dit snelle bouwsysteem zijn talloze scholen gerealiseerd.

3. Met 20% maatwerk karakter geven aan 80% standaard

Kun je een school, die voor zo’n 80% gerealiseerd wordt met een standaard bouwsysteem, met zo’n 20% maatwerk echt op een plek laten landen, een eigen karakter en identiteit geven, en een interessante ruimtelijkheid geven? Dat was de ambitie van Ard Hoksbergen en zijn team bij het ontwerp voor Xplore Agora in Amsterdam-Noord. En bij de rondleiding door het gebouw na afloop van het symposium werd duidelijk dat dat gelukt is. De blokken met lokalen zijn gebouwd volgens een standaard bouwsysteem, maar in de ruimtes daartussen kon de architect echt aansluiten op de locatie, daglicht diep het gebouw brengen, interessante verbindingen leggen en het grand café / foyer / aula een houten constructie geven. Met schuin doorgezaagde bakstenen heeft de school ook in de gevel een heel eigen karakter gekregen.

Interessant was dat Arne Balvers van Circlewood vergelijkbare percentages noemde als Ard in relatie tot het houten bouwsysteem waarmee zij niet alleen scholen, maar ook woningbouw, asielzoekerscentra en woonzorggebouwen realiseren. Bij het ontwerp van scholen met het Circlewood bouwsysteem kan het grootste deel standaard blijven, zoals de lokalen, maar blijft er ook altijd een deel maatwerk over om een school echt goed op een plek te laten landen, een uitstraling te geven die in die buurt past en om de specifieke onderwijsvisie te kunnen accommoderen. Omdat het om een 2D houten bouwsysteem gaat, is dat maatwerk goed in te passen.

4. Bij nieuwbouw belooft ketensamenwerking voor dezelfde prijs meer kwaliteit te bieden

Doordat in een bouwsysteem als dat van Circlewood het grootste deel van het ontwerp gestandaardiseerd is, en in de keten steeds met dezelfde partijen samenwerkt wordt, ontstaan niet te negeren efficiencyvoordelen, stelde Arne. Omdat ze pas één school gerealiseerd hebben, en nog werken aan volgende scholen, is het consortium nog aan het ontdekken hoe groot de voordelen precies zijn. Maar Arne kon er al wel wat over zeggen.

Circlewood bouwt houten scholen. Nu is bouwen in hout in de regel nog duurder dan traditioneel bouwen, maar met Circlewood is dat verschil volgens Arne al opgeheven. Het is hiermee niet meer duurder om in hout te bouwen. Sterker nog, volgens Arne ligt binnen handbereik dat ze met Circlewood zo’n 10% goedkoper zullen zijn. Anders gezegd: met hetzelfde budget kan dan 10% meer kwaliteit gerealiseerd worden. In een tijd waarin schoolgebouwen steeds schraler lijken te worden, is dat hoopgevend.

Door met steeds dezelfde mensen en met hetzelfde bouwsysteem te werken, kunnen ontwerpen veel sneller uitgewerkt worden, gaf Arne aan. Adviseurs kennen het bouwsysteem al en kunnen zich vooral richten op het maatwerk daarin. Bouwers hebben al eerder met het bouwsysteem gewerkt, hebben hun personeel daarop getraind, en weten dus al precies wat ze moeten doen.

Binnen het Innovatiepartnerschap Scholenbouw (IPS) zijn in Amsterdam enkele jaren geleden drie consortia geselecteerd die nu herhalend de competitie met elkaar aangaan om nieuwe scholen in de gemeente te kunnen ontwerpen en bouwen. Een van die consortia is Circlewood. Het is voor scholen niet verplicht om hieraan mee te doen, benadrukte Arne op het symposium, maar de meesten kiezen er wel voor. Onlangs is in Delft een vergelijkbaar initiatief van start gegaan als in Amsterdam.

Naast renovatie van bestaande schoolgebouwen blijft nieuwbouw ook nodig, benadrukte Arne; in nieuwe stedelijke gebieden, omdat scholen fuseren, omdat uitbreiding op de bestaande locatie niet mogelijk is, enzovoorts.

Zouden ketensamenwerkingen, zoals die van Circlewood, ook interessant kunnen zijn voor de renovatie van bestaande scholen? Arne van Circlewood ziet wel wat in dat idee. Wilma van Mevrouw Meijer gelooft er niet in en is ervan overtuigd dat bestaande scholen maatwerk vragen. Ieder schoolgebouw is echt anders en vraagt wat haar betreft om een oplossing die echt daar bij past.

Gerelateerde projecten