'Nederlandse bouwers hadden in oorlog vooral oog voor eigen zakelijke belangen'

25 januari 2024, 11:39

Een groot deel van de Nederlandse bouwwereld heeft zich in de periode 1940-1945 uit winstbejag vrijwillig laten inschakelen door de Duitse bezetter. In slechts weinig gevallen was er sprake van principiële weigering. Dat is een van de conclusies in het boek Bouwen zonder scrupules, dat deze week is verschenen bij uitgeverij WBooks.

Bouwen zonder scrupules. De Nederlandse bouwwereld 1940-1950 is de handelseditie van het bijna gelijknamige proefschrift van auteur Geert-Jan Mellink, die er deze week op is gepromoveerd bij de TU Eindhoven. Zoals de titel al doet vermoeden, liet de Nederlandse bouwwereld zich weinig liggen aan morele dilemma’s die de Duitse bezetting met zich meebracht.

De bouwwereld was volgens Mellink vooral bezig met zoveel mogelijk voorkomen van maatregelen van zowel Duitse als Nederlandse zijde die de ondernemersvrijheid beperkten. “De houding van de grote GWW-aannemers die voor Rijkswaterstaat werkten kenmerkte zich door verregaand eigenbelang en een respectloze houding, ondanks de inspanningen van Rijkswaterstaat om hen aan het werk te houden en financieel tegemoet te komen. Voor de Nederlandse bouwwereld was de bezetting business as usual, maar dan in een andere constellatie”, laat uitgeverij Wbooks weten.

Verzet tegen plannen van Algemeen Gemachtigde
Onder aanvoering van enkele grote grond-, weg- en waterbouwaannemers verzette de bouwwereld zich bijvoorbeeld succesvol tegen de plannen van Algemeen Gemachtigde voor de Wederopbouw en de Bouwnijverheid, J.A. Ringers, om de bouwsector te reguleren vanwege het belang van de wederopbouw en woningbouw. Ringers was net als zijn Duitse tegenvoeter, Bevollmächtigter für die Bauwirtschaft Richard Werckshagen, voorstander van prijs- en calculatievoorschriften, transparante begrotingen, prijscontrole en een verbod op geheime prijsafspraken, de zogenaamde opzet.

De Nederlandse bouwbedrijven werden in Nederland door de bezetter met name ingezet voor de uitbreiding en modernisering van de bijna dertig vliegvelden en de aanleg van de Atlantikwall, de 6.200 kilometer lange Duitse verdedigingslinie langs de West-Europese kust.

Het dilemma of de bouwers, die waren verenigd in de (Duitsgezinde) Federatie Werkgevers Bouwbedrijf en later de Bedrijfsgroep Bouwindustrie, medewerking moesten verlenen aan verzoeken van Werckshagen en andere Duitse autoriteiten voor de inzet van Nederlandse aannemers in het buitenland, loste NSB-lid R.A.Th. Brusse op.

Eerst als ondernemer en later als vicevoorzitter van de Bedrijfsgroep Bouwindustrie, slaagde wegenbouwer Brusse erin om vrijwel de hele buitenlandse inzet van aannemers voor de Duitsers te organiseren. Hij deed dit zonder zijn medebestuursleden daarvoor verantwoordelijk te maken en zonder de sectorale belangen van de bouwwereld te schaden of in conflict te komen met de verschillende Duitse instanties, meldt Wbooks.

Slechts oog voor eigen zakelijke belangen
De grote GWW-aannemers die voor Rijkswaterstaat werkten hadden slechts oog voor hun eigen zakelijke belangen, zoals de financiële afwikkeling van stopgezette werken en voortdurende aanpassing van de al ruimhartige risicoregeling van Rijkswaterstaat die voorzag in schadeloosstelling door de oorlogsomstandigheden. De aannemers zagen de Federatie en de Bedrijfsgroep als een instrument om die belangen te dienen, zodat binnen de Federatie individuele en sectorale belangen door elkaar liepen.

Oog voor het algemeen belang hadden de aannemers niet, net zomin als begrip voor de omstandigheden en de situatie waarin bedrijven uit andere sectoren verkeerden. Ook toonden ze geen enkele dankbaarheid voor de gezamenlijke inspanningen van Ringers en directeur-generaal L.R. Wentholt van Rijkswaterstaat om hen aan het werk te houden door werken uit te geven die niet noodzakelijk waren. Het is daarom niet verwonderlijk dat zowel Ringers als Wentholt zich teleurgesteld toonden in de opstelling van de aannemers, aldus Wbooks.

Bouwen zonder scrupules. De Nederlandse bouwwereld 1940-1950 is verkrijgbaar voor 34,95 euro

1	Wie betaalt de klimaattransitie? donderdag, 28 mei
2	Kronospan heeft een designcentrum in Milaan donderdag, 28 mei
3	Woningcorporaties moeten niet zelf willen bouwen dinsdag, 26 mei
4	Masterplan voor verdichting rond station Haarlem Spaarnwoude vastgesteld donderdag, 28 mei
5	Studio Modijefsky benut potentieel van monumentaal pand aan de Rijn dinsdag, 26 mei

Andere nieuwsberichten

Nominaties voor de Vakjuryprijs Tilburg Architectuurprijs bekend gemaakt

29 mei, 2:46

De vakjury van de Tilburg Architectuurprijs 2026 heeft acht projecten voor de Vakjuryprijs genomineerd.

Powerhouse Company debuteert in Midden-Oosten met hoofdkantoor ingenieursbedrijf

29 mei, 11:53

In Muscat, de hoofdstad van Oman, wordt momenteel gebouwd aan een nieuw hoofdkantoor voor ingenieursbedrijf Bahwan Engineering Company.

Midwerk – hoofdgebouw met houten constructie, hergebruikt stalen skelet in hal erachter

29 mei, 10:00

Het nieuwe gebouw voor Midwerk aan het Oude Winschoterdiep in Sappemeer is ontworpen door De Zwarte Hond.

INBO ontwerpt woongebouwen aan spoorpark in Amsterdam Nieuw-West

29 mei, 9:00

Op steenworp afstand van metrostation Postjesweg verrijzen twee woongebouwen naar ontwerp van INBO. Het project is Conrad genoemd, wordt ontwikkeld door VORM en wordt gebouwd door Bot Bouw.

Minder nieuwbouwwoningen in eerste kwartaal dan 2025

29 mei, 11:06

Er zijn ruim 13.700 nieuwbouwwoningen opgeleverd in het eerste kwartaal van het jaar, meldt het CBS

D66 begint in debat over 'IJstad' in Markermeer, anderen kritisch

29 mei, 9:10

Een nieuwe drijvende stad genaamd 'IJstad' in het Markermeer, daarvoor vroeg D66-Kamerlid Robert van Asten donderdag aandacht in een debat over woningbouw. "De techniek ligt er, het wachten is op de politiek."