'Nederlandse bouwers hadden in oorlog vooral oog voor eigen zakelijke belangen'

25 januari 2024, 11:39

Een groot deel van de Nederlandse bouwwereld heeft zich in de periode 1940-1945 uit winstbejag vrijwillig laten inschakelen door de Duitse bezetter. In slechts weinig gevallen was er sprake van principiële weigering. Dat is een van de conclusies in het boek Bouwen zonder scrupules, dat deze week is verschenen bij uitgeverij WBooks.

Bouwen zonder scrupules. De Nederlandse bouwwereld 1940-1950 is de handelseditie van het bijna gelijknamige proefschrift van auteur Geert-Jan Mellink, die er deze week op is gepromoveerd bij de TU Eindhoven. Zoals de titel al doet vermoeden, liet de Nederlandse bouwwereld zich weinig liggen aan morele dilemma’s die de Duitse bezetting met zich meebracht.

De bouwwereld was volgens Mellink vooral bezig met zoveel mogelijk voorkomen van maatregelen van zowel Duitse als Nederlandse zijde die de ondernemersvrijheid beperkten. “De houding van de grote GWW-aannemers die voor Rijkswaterstaat werkten kenmerkte zich door verregaand eigenbelang en een respectloze houding, ondanks de inspanningen van Rijkswaterstaat om hen aan het werk te houden en financieel tegemoet te komen. Voor de Nederlandse bouwwereld was de bezetting business as usual, maar dan in een andere constellatie”, laat uitgeverij Wbooks weten.

Verzet tegen plannen van Algemeen Gemachtigde
Onder aanvoering van enkele grote grond-, weg- en waterbouwaannemers verzette de bouwwereld zich bijvoorbeeld succesvol tegen de plannen van Algemeen Gemachtigde voor de Wederopbouw en de Bouwnijverheid, J.A. Ringers, om de bouwsector te reguleren vanwege het belang van de wederopbouw en woningbouw. Ringers was net als zijn Duitse tegenvoeter, Bevollmächtigter für die Bauwirtschaft Richard Werckshagen, voorstander van prijs- en calculatievoorschriften, transparante begrotingen, prijscontrole en een verbod op geheime prijsafspraken, de zogenaamde opzet.

De Nederlandse bouwbedrijven werden in Nederland door de bezetter met name ingezet voor de uitbreiding en modernisering van de bijna dertig vliegvelden en de aanleg van de Atlantikwall, de 6.200 kilometer lange Duitse verdedigingslinie langs de West-Europese kust.

Het dilemma of de bouwers, die waren verenigd in de (Duitsgezinde) Federatie Werkgevers Bouwbedrijf en later de Bedrijfsgroep Bouwindustrie, medewerking moesten verlenen aan verzoeken van Werckshagen en andere Duitse autoriteiten voor de inzet van Nederlandse aannemers in het buitenland, loste NSB-lid R.A.Th. Brusse op.

Eerst als ondernemer en later als vicevoorzitter van de Bedrijfsgroep Bouwindustrie, slaagde wegenbouwer Brusse erin om vrijwel de hele buitenlandse inzet van aannemers voor de Duitsers te organiseren. Hij deed dit zonder zijn medebestuursleden daarvoor verantwoordelijk te maken en zonder de sectorale belangen van de bouwwereld te schaden of in conflict te komen met de verschillende Duitse instanties, meldt Wbooks.

Slechts oog voor eigen zakelijke belangen
De grote GWW-aannemers die voor Rijkswaterstaat werkten hadden slechts oog voor hun eigen zakelijke belangen, zoals de financiële afwikkeling van stopgezette werken en voortdurende aanpassing van de al ruimhartige risicoregeling van Rijkswaterstaat die voorzag in schadeloosstelling door de oorlogsomstandigheden. De aannemers zagen de Federatie en de Bedrijfsgroep als een instrument om die belangen te dienen, zodat binnen de Federatie individuele en sectorale belangen door elkaar liepen.

Oog voor het algemeen belang hadden de aannemers niet, net zomin als begrip voor de omstandigheden en de situatie waarin bedrijven uit andere sectoren verkeerden. Ook toonden ze geen enkele dankbaarheid voor de gezamenlijke inspanningen van Ringers en directeur-generaal L.R. Wentholt van Rijkswaterstaat om hen aan het werk te houden door werken uit te geven die niet noodzakelijk waren. Het is daarom niet verwonderlijk dat zowel Ringers als Wentholt zich teleurgesteld toonden in de opstelling van de aannemers, aldus Wbooks.

Bouwen zonder scrupules. De Nederlandse bouwwereld 1940-1950 is verkrijgbaar voor 34,95 euro

1	Rijnboutt aan de slag met herontwikkeling oostzijde Krophollerensemble Waalwijk vrijdag, 25 september
2	Officieel startsein voor bouw Eleven Square in Amsterdam gegeven donderdag, 24 september
3	Realisatie gebouw Oopen op Jaarbeursplein Utrecht gaat niet door maandag, 28 september
4	West Architecten verenigt verleden en heden in Rotterdams herenhuis vrijdag, 25 september
5	BNA meldt akkoord over nieuwe cao voor architectenbureaus donderdag, 24 september

Andere nieuwsberichten

Havermans architecten aan de slag met ontwikkeling De Faam in Breda

Vandaag, 14:02

De transformatie van het gebied rond de voormalige snoepfabriek in Breda gaat na het afgeven van een omgevingsvergunning definitief van start.

Vijf nominaties Abe Bonnema Prijs voor Jonge Architecten 2026

Vandaag, 13:00

De genomineerden voor de tweejaarlijkse prijs zijn gekozen uit 24 inzendingen.

Includi aan de slag met herinrichting centrale bibliotheek Amerikaanse stad

Vandaag, 12:16

Includi gaat de centrale bibliotheek van Grand Rapids Public Library (GRPL) in de VS herinrichten. Het Nederlandse bureau zegt in te zetten op het ontwerpen van ‘een uitnodigende bibliotheek die meegroeit met de stad’.

Nog één dag om projecten in te zenden voor Archello Awards 2026

Vandaag, 10:30

De internationale architectuurprijzen van Archello worden dit jaar beoordeeld door een jury van 111 architecten en ontwerpers uit 29 landen.

Herinrichting en geschiedenis Grote Markt centraal in nieuw boek

3 uur geleden

Deze maand is het boek 'Het Lege Midden' over de recent heringerichte Grote Markt in Groningen verschenen.

ING: voorlopig geen daling huizenprijzen, ondanks stijgende rente

4 uur geleden

Toch verwacht de onderzoekstak van de bank dat de huizenprijzen tot eind volgend jaar maar beperkt stijgen.

Arcadis gaat ongeveer duizend banen schrappen

Gisteren, 12:12

De Nederlandse onderneming kondigde verder aan het merendeel van zijn architectuuractiviteiten af te stoten, evenals de activiteiten in China.

Limburg scherpt regels aan voor gebruik omstreden bouwstof

Gisteren, 10:00

De provincie Limburg stelt strengere eisen in voor het gebruik van Beaumix als bouwmateriaal.

Next Venue neemt eventactiviteiten MaterialDistrict over

28 september, 3:43

Next Venue neemt de eventactiviteiten en het merk van MaterialDistrict over. Dat gaat de komende drie jaar gefaseerd gebeuren, laten beide partijen weten.