De basiliek (of basilica) is een gebouw dat meestal bestaat uit een hoog schip en twee of vier lagere, smallere zijbeuken. De Latijnse naam basilica stamt af van het Griekse basilikè, dat koningszaal betekent. In de Romeinse tijd was de basiliek een overdekte ruimte nabij het forum, en deed dienst als gerechtshof (zoals de Basilica Julia), markthal of als koninklijke audiëntiezaal. Sommige basilieken bestonden uit een ongedeelde ruimte, zoals de basiliek van Trier.

hal voor vieringen
Na de legalisering van het Christendom (Edict van Milaan, 313) werd het gebouwtype ingelijfd als christelijke samenkomsthal. De basiliekvorm was 'onbesmet' omdat het in het Romeinse Rijk nooit 'heidense' religieuze functies droeg (zoals de tempel), maar altijd een profane invulling kreeg, bijvoorbeeld als markthal of rechtzaal. Typerend voor de vroegchristelijke basiliek zijn de apsis (meestal in het Oosten), het zadeldak, de vensters boven de zijbeuken en het atrium aan de ingangszijde. Belangrijke nog bestaande vroege basilieken zijn bijvoorbeeld de Sant'Apollinare in Classe bij Ravenna, de Sant'Apollinare Nuovo in Ravenna en en de Santa Croce in Gerusalemme te Rome.
 
In de daaropvolgende eeuwen raakte het type aan een aantal veranderingen onderhevig, meestal op gang gebracht door liturgische ontwikkelingen of nieuwe praktische eisen. Reeds vroeg deed het transept haar intrede, een dwarsschip tussen apsis en kerk. Later werd een koor tussen het transept en de apsis geplaatst, waardoor de typerende plattegrond ontstaat in de vorm van een Latijns kruis. In de Middeleeuwen wordt het zadeldak vervangen door gewelven en er een galerij of een triforium boven de zijbeuk geplaatst.

In Nederland is basiliek ook een rooms-katholieke eretitel voor een kerk, ongeacht het gebouwtype.